پیوندها

جاذبه های طبیعی کویر استان قم
گرچه طبیعت سبز ، کوه های بلند و قلل سفیدپوش ، سواحل نیلگون و... زیبا و تماشایی است ، اما در کویر نیز مناظر شگفت انگیز و دیدنی های بسیار وجود دارد که در هیچ جای دیگر نمی توان یافت. صحراهای پوشیده از نمک ، تپه های طلایی ، شن های روان ، کوه ها و تپه های خاکی و ... همه از چشم اندازهای بی نظیر کویری است .
منطقه ی وسیع «دشت کویر» از بزرگ ترین و مهم ترین مناطق اکولوژیکی ایران ، از نظر تنوع گونه های حیوانی و گیاهی در جهان کم نظیر است . بخشی از این منطقه از سال 1343 به عنوان پارک ملی اعلام شد . پارک ملی کویر با بیش از 600 هزار هکتار مساحت ، در جنوب شرقی تهران واقع است و قسمتی از آن در استان قم قرار دارد . این پارک ملی نمونه ای تقریباً بکر از طبیعت است که به دلیل داشتن ذخایر با ارزش گیاهی و جانوری و ویژگی های استثنایی ، از میراث طبیعی و ملی کشور به شمار می آید .
تپه های شن های روان با وزش باد ، همواره در حال تغییر شکل و جابه جایی است. انبوه این شن های روان طلایی همراه با بوته های پراکنده مناظر زیبا و دلفریبی را به وجود می آورد . نسیم صبحگاهی کویر، طلوع خورشید و در هنگام اوج اشعه سرخ فام نور خورشید ، و درعصر که با وزش نسیم ملایم دیگر گرما حس نمی شود و بالاخره آسمان کویر در شب که همه ستارگان با فاصله ای کم در آسمان شفاف گرد هم می آیند، همه و همه از دیدنی ها و مناظر طبیعی ای به شمار می روند که تنها در کویر می توان آنها را دید.
دریاچه نمک
دریاچه نمک از دیگر جاذبه های طبیعی استان به شمار می رود . این دریاچه بخشی از کویر نمک است که در شرق قم واقع شده و فقط زمستان ها آب دارد. حضور ورقه های نمک و برداشت آن که از اوایل تابستان در منطقه جنوبی این دریاچه آغاز می شود، دیدنی است .
  دریاچه حوض سلطان
 دریاچه حوض سلطان که با مساحتی حدود 330 کیلومتر مربع ، به " دریاچه ی قم " ، " دریاچه ی شاهی " و " دریاچه ی ساوه " نیز مشهور است ، در جهت غربی – شرقی در شمال غربی دریاچه نمک و شمال استان قم قراردارد . برخی با توجه به نام ساوه که به آن داده اند، آن دریاچه را به حوض سلطان منتسب کرده اند، از جمله " گوبینو" و " دیولافوآ " در سفرنامه های خود می نویسند احتمالاً این دریاچه ممکن است بخشی از دریای بزرگ ساوه بوده باشد که در روز تولد پیغمبر (ص) خشک شده و این نشانه ای از ظهور پیغمبر اسلام بوده است. دریاچه حوض سلطان با مناظر گوناگون و دیدنی خاص خود در ساعات مختلف روز و در فصل های گوناگون ، زیبایی را به نمایش می گذارد. اما مردمان ساکن در روستاهای اطراف سودمندی های آن را نیز در نظر دارند و از آن در بهبود زندگی خود استفاده می نمایند. در حقیقت دریاچه حوض سلطان شامل دوچاله ی جدا از هم به نام " حوض سلطان " و " حوض مره " است که مجموعه آن بیشتر به نام حوض سلطان معروف شده و کمتر از حوض مره یاد می شود.
آب هایی که به این دریاچه وارد می شود ، دایمی نیست و به علت عبور از طبقات نمکی ، بی نهایت شور است . هرگاه ورود آب افزایش یابد ، سطح دریاچه گسترش یافته و اراضی پست و شوره زار و باتلاقی پیرامون را با آب صاف می پوشاند و به صورت دریاچه ی بزرگی درمی آید . خاک اطراف به سبب خشک شدن تدریجی دوایر متحدالمرکزی را حول مرکز دریاچه تشکیل می دهد که میزان شوری از مرکز به طرف بیرون به تدریج کاهش می یابد.
دریاچه حوض سلطان بعد از اسلام تا حدود سده 19 میلادی دوره های خشک و مرطوب فراوان دیده و برحسب تغییرات مجرای رود مسیله یا رود شور به صورت دریاچه ، باتلاق وکویر در آمده است. از زمان صفویه به بعد نیز ارتباط بین دریاچه حوض سلطان و دریاچه نمک به سبب تأسیس سدی در بالای پل دلاک که آب رود قره چای را به دریاچه نمک هدایت می کرد، قطع یا ضعیف شد . در سال 1262 ش ، دو نیمه ی دریاچه حوض سلطان به هم متصل شد و تشکیل دریاچه ی بزرگی را داد . گویند در سال 1299 هـ . ق ، با تخریب سدی که در برابر مسیله رود قرار داشت ، دریاچه هر روز کوچک تر شد. برای آباد کردن زمین های زراعتی ساوه هم سد ساوه را تعمیر و مانع هدر رفتن آب شدند. این امر موجب خشکی باتلاق های اطراف دریاچه و مانع ورود آب به دریاچه حوض سلطان شده است .
 
غارها
غار وشنوه : در 60 کیلومتری قم در کوه اردهال چهار غار قرار دارد که در داخل یکی از آنها منبع عظیمی از آب وجود دارد. این آب از شکاف کوه سرازیر می شود و به صورت چشمه فوران می کند . این غار یکی از جاذبه های بسیار دیدنی استان قم به شمار می رود .
غار کـَهـَک : در 30 کیلومتری جنوب قم واقع است و یکی از آثار طبیعی و باستانی استان به شمار می رود .
  سایر نقاط دیدنی
شهر کَهـَک؛ این شهر از سه سمت مشرف به ارتفاعات است و دره زیدان در شرق آن قرار دارد از این رو دارای آب و هوایی معتدل و است . حضور امامزاده زینب خاتون ( ع ) ، خانه ملاصدرا و غار معروف کهک عامل مهمی برای جذب گردشگران به این منطقه است .
روستای وشنوه ؛ روستایی ییلاقی که یکی از زیباترین روستاهای ایران به شمار می رود و فندق آن از شهرت خاصی برخوردار است.
روستای نایه ؛ این روستای ییلاقی در بخش خلجستان از دیگر روستاهای دیدنی استان قم و ایران محسوب می شود.
روستای جمیزقان ؛ در بخش خلجستان در 65 کیلومتری شمال غرب شهر قم در دره ای قرار دارد . رودخانه " وزوا" از جنوب آن می گذرد وجود رودخانه ، کوه ها ، گردنه ، چشمه و پوشش گیاهی مناسب و داشتن آب و هوایی معتدل و خشک از خصوصیات جالب توجه این روستا به شمار می رود.
روستای اَوِل؛ از روستاهای ییلاقی با درختان خرم و آب وهوای مطبوع است که یکی از فضاهای طبیعی دلنشین را شکل می دهد.
 
خانه های تاریخی معروف استان قم
خانه حضرت امام خمینی ( ره )
خانه حضرت امام خمینی (ره ) در شهر قم ، ساختمان دو اشکوبه ( طبقه ) و بسیار ساده ای است که از زیرزمین  و طبقه همکف تشکیل شده است . حیاط ساختمان در قسمت جنوبی قرار گرفته و در شمال ، شرق و غرب آن فضاهای سرپوشیده قرار دارد. استقرار فضاها به گونه ای است که پلکان میانی ، ساختمان را به دو بخش بیرونی از سمت شرق و اندرونی درسمت غرب تقسیم می کند. تالار سمت شرق محل سخنرانی حضرت امام ( ره ) در دهه های گذشته بود. از شواهد ساختمانی ومعماری بنا پیدا است که تاریخ ساخت آن به اوایل سده حاضر باز می گردد. بنا درحدود سال 1335 شمسی توسط حضرت امام خمینی ( ره ) خریداری و تا سال 1343 توسط معظم له مورد استفاده بوده است. روزانه بازدید کنندگان فراوانی از سراسر جهان به عنوان یادمان تبرک شده از سوی حضرت امام خمینی ( ره ) ، از این بنا بازدید می کنند.
خانه حاج علی خان زند  
خانه حاج علی خان زند درمرکز بافت قدیمی شهر قم معروف به محله " چهار مردان " در کوچه " گذرقلعه " قرار دارد . با توجه به فرم و مصالح به کار رفته ، ساختمان متعلق به اواخر قاجار یعنی حدود 130 سال پیش است . ورودی بنا شامل سر در کوتاه با نمای روکار آجری و بندکشی است که در قسمت پیشانی ، اشکال هندسی و تزیینات نازک کاری دارد و از طریق دالانی در جبهه جنوبی به حیاط مرکزی ( میانسرا) ارتباط می یابد. این عمارت شامل سه بخش است . شاه نشین تابستانی با بادگیر منفرد که به زیرزمین راه دارد و در جبهه شرقی واقع است . شاه نشین زمستانی که فضای بیشتری را در بر می گیرد و در جبهه شمال واقع شده و بخش سوم ، مخصوص خدمه که در جبهه غربی جای دارد . بنا دارای ستون ها ی سنگی با سرستون تزیینی در ایوان شمالی وشرقی وآجر کاری در درهای چوبی است . خانه زند درسال 1379 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید ودر اختیار میراث فرهنگی استان قم قرار گرفت و در سال 1380 مرمت اساسی شد .
   خانه حاج قلی خان
دراین خانه تاریخی بخشی از اداره میراث فرهنگی قم مستقر شده است . بنای این عمارت از اواخر دوره قاجار به جای مانده است ، اما اتاق ها  و فضاهای جنوبی که  قدیمی ترین بخش بنا است ، قدمتی بیش از 120 سال دارند . دو بادگیر و ستون های سنگی ایوان های شمالی و شرقی و پنج دری های چوب گردو از خصوصیا ت بارز بنا به شمار می رود.
خانه ملا صدرا (حکیم باشی)
خانه ملا صدرا در کهک ، یادگاری بازمانده از دوران سکونت این حکیم در قم است . خانه ملاصدرا در منتهی الیه غرب روستای کهک درمحله چال حمام واقع است و پیرامون آن را خانه های روستایی  با بافت معماری مناطق گرمسیری احاطه کرده اند. پلان اصلی بنا شبستانی است چلیپایی (چهار صفه ) که گرداگرد آن را در چهار گوشه ، طبقه همکف واول ، حجره ها و اتاق هایی در بر گرفته اند.
متأسفانه قسمت اعظم بنا تخریب شده واز هشت اتاق پیرامون شبستان تنها یک اتاق باقی مانده است . دو اتاق دیگر طی تعمیرات سال 1377 شمسی بازسازی شد.
تزیینات بنا شامل گچبری شبه سجاده ای و مشبک های گچی در نورگیرهاست . در شرق خانه قنات نسبتاً پرآبی وجود دارد که جزیی از مجموعه خانه ملا صدرا محسوب می شود.
برخی دیگر از خانه های تاریخی شهر قم عبارت اند از :
خانه آیت الله حائری درخیابان طالقانی ؛ قاجاری ، خانه یزدان پناه درخیابان 19 دی ( باجک) ؛ قاجاری ، خانه سید باقر روحانی جنب مسجد گذر قلعه ؛ قاجاری ، خانه توکلی در خیابان طالقانی ؛ قاجاری ، منزل سید حاجی روحانی روبه روی مسجد امام صادق ( ع ) ؛ قاجاریه و منزل شاکری در خیابان طالقانی از دوره قاجاریه باقی مانده است .
قم - امامزاده ها    
 امامزاده احمد بن اسحاق
این زیارتگاه در میدان کهنه قم در جوار امامزاده شاهزاده حمزه قرار دارد. امامزاده "
 احمدبن اسحاق" یکی از نوادگان امام هفتم (ع) به شمارمی رود . بنای این بقعه درسال 1317 هـ . ق درهنگام سلطنت مظفرالدین شاه بازسازی شده است، اما اصل بنا به دوران پیش از صفویه تعلق دارد که به دستور شاه تهماسب صفوی به دست تعمیر و تزیین سپرده شد .
  امامزاده اسماعیل (ع)
امامزاده اسماعیل در بالای روستای بیدقان درشش کیلومتری قم درمیان کوه قرار دارد. دراین زیارتگاه  سه تن به اسامی شاهزاده اسماعیل و فرزندش حمزه از نوادگان علی بن جعفر (ع) و شاهزاده محمد از نوادگان امام کاظم (ع) مدفونند. بقعه ازبناهای دوره هلاکوخان مغول یعنی سده هفتم هـ . ق  و با سنگ و گچ بنا شده است.
امامزاده باوره
بنای این امامزاده در مزرعه باوره در فاصله شش کیلو متری روستای " فردو" قرار دارد. این زیارتگاه شامل دو بقعه است که هر یک مدفن دوامامزاده به نام های شاهزاده محمد و حسین ، حلیمه خاتون و زینب خاتون از نوادگان امام کاظم (ع) هستند. درمیان هر بقعه دو صندوق منبت روی قبور نصب شده که از آثار هنری سده یازدهم هـ . ق به شمار می رود.
پنج امامزاده
پنج امامزاده معروف به امامزاده هادی و مهدی (ع) در گرگابی واقع شده است. این زیارتگاه مرکب از دوبنای کنارهم است که دارای یک صحن مشترک هستند. ساخت یکی از بناها به بیش از120 سال پیش باز می گردد. دراین عمارت شاهزاده ناصرالدین یکی از فرزندان امام زین العابدین (ع) همراه دو تن از فرزندانش یعنی شاهزاده هادی (ع) و شاهزاده مهدی (ع) مدفونند.
بنای دیگر ازآثار سده ششم یا هفتم هـ . ق است . دراین ساختمان دو خواهر و برادر ، معروف به شاهزاده جعفر(ع)  و سکینه خاتون (س) مدفونند که از دیگر فرزندان شاهزاده ناصرالدین به شمارمی روند. سنگ مزار داخل ضریح این زیارتگاه مربوط به پانصد سال پیش است . کاشی های آبی فیروزه ای این بنا نیز به همان دوران تعلق دارد.
مجموعه چهل اختران
این زیارتگاه در شهر قم قرار دارد و مدفن موسی مبرقع (ع)  فرزند امام محمد تقی (ع)  و  امامزاد گان دیگر است . به همین دلیل در صحن بزرگ این مجموعه سه زیارتگاه به اسامی امامزاده موسی مبرقع (ع) ، چهل اختران و امامزاده زید (ع) قرار دارد. این زیارتگاه در میان مردم به نام " چهل اختران " شهرت دارد.
امامزاده موسی مبرقع (ع) : به نظر می رسد که بنای ساختمان این زیارتگاه از آثار قبل از صفویه باشد. اما اکنون اثری ازگذشت زمان بر چهره آن مشاهده نمی شود و درآن عملیات تجدید بنا صورت  می گیرد. این بنا مدفن موسی مبرقع فرزند امام جواد (ع) است.
چهل اختران : تاریخ بنای این بقعه سال 950 هـ. ق آمده است .  بانی آن شاه طهماسب صفوی و اسم معمار هنرمندش " استاد سلطان قمی" از مشاهیر معماری دوره صفویه به شما ر می رود. نام این استاد در زیارتگاه ضبط شده است . در سال 953 هـ . ق  به دستور شاه طهماسب صفوی سقفی بسیار مرتفع از آجر بر این بقعه زده شد. در این مکان قبور جمعی از سادات و امامزادگان از جمله فرزندان و اولادان امام موسی مبرقع (ع) جای دارد . می گویند در این بقعه چهل زن ، چهل مرد و بیست و پنج کودک ، در مجموع صد و پنج نفر، دفن شده اند.
امامزاده زید( ع) : بنای این امامزاده عمارتی است که گنبدی کوچک از آجر به شکل کلاهخود بر فراز آن به چشم می خورد وبه  سده نهم هـ . ق تعلق دارد. این مکان مدفن یکی از نوادگان امام زین العابدین (ع) است.
امامزاده حلیمه خاتون
این آرامگاه که مدفن یکی از نوادگان امام کاظم (ع) است ، در روستای لنجرود ، در فاصله 12 کیلومتری جنوب شهر قم قرار دارد. در مدخل بقعه از ایوان غربی، درِ منبت دو لنگه ای وجود دارد که کتیبه هایی به خط ثلث برجسته  و عباراتی به تاریخ 1302 هـ . ق  نقش بسته است .
امامزاده سلیمان
این زیارتگاه که مدفن یکی از سادات حسینی سجاد است ، در دو کیلومتری شمال روستای " صرم " قرار دارد. در ضلع شرقی بقعه ، دو لوح از سنگ سیاه نصب شده که در حاشیه هر یک به خط ثلث برجسته ، صلوات بر  معصومین و در متن آنها به خط  برجسته نستعلیق ، اسامی متوفیان و تاریخ 970 و989 هـ . ق حجاری شده است . به نظر می رسد بنای اولیه امامزاده به دوره ایلخانی تعلق داشته باشد.
امامزاده سلطان محمد شریف
این زیارتگاه مدفن یکی از نوادگان امام چهارم ، در محله ای به همین نام در شهر قم  قرار دارد . معماری بنا به سده ی نهم و دهم هـ . ق و شاید اندکی فراتر تعلق دارد که چند دهه ی پیش ویران و به جای آن گنبد مرتفعی بنا شد . تنها اثر باقی مانده از معماری قدیم ، لوح کاشی فیروزه ای رنگ مرقد است که از سده هفتم و هشتم به جا مانده است.
امامزاده سید سربخش
امامزاده سید سربخش در شرق شهر قم مقابل چهل اختران قرار دارد و مدفن یکی از نوادگان امام جعفر صادق (ع) است . بنای این امامزاده از آثار نیمه دوم سده هشتم هـ . ق است . به استناد کتیبه موجود ، این بنا به دستور " غیاث الدین امیرمحمد" از بزرگان خاندان علی صفی و فرمانروایان قم بنیاد شد. تزیینات گچبری بنا از آثار " علی بن محمد بن ابی شجاع " هنرمند بزرگ آن دوران است .
شاهزاده ابراهیم
بقعه شاهزاده ابراهیم (ع) نزدیک امامزاده علی بن جعفر ( در بهشت ) قراردارد . این بقعه مدفن یکی از نوادگان امام هفتم و بنای کنونی آن متعلق به اوایل سده نهم هـ . ق است . نمای بیرونی بنا هشت گوشه است و گنبد هرمی شانزده ترکی دارد.
امامزاده شاه ابراهیم
این زیارتگاه در مزرعه شاه ابراهیم در فاصله 24 کیلومتری شهر قم  قرار دارد. بنای کنونی زیارتگاه به دوره صفوی تعلق دارد . از آثار قدیم این امامزاده می توان از در منبت به تاریخ 1015 هـ. ق ، قطعه چوب منبت به ابعاد80  در 20 ساتنی متر به تاریخ 1015 هـ . ق که در بدنه جنوبی ایوان و کنار درگاه  ورودی نصب شده است ، نام برد و نیز چهار سنگ نبشته مشتمل بر ابیاتی که بر اسپر بدنه جنوبی رواق غرب نصب شده و از جریان آب قنات پیر مهدی حکایت می کند. تاریخ این سنگ نبشته 1064 هـ . ق است . سنگ نبشته دیگری به تاریخ 1078 هـ . ق نیز گویای  احداث برکه ای در کنار مزاراست.
امامزاده شاهزاده ابواحمد
این زیارتگاه درفاصله بین " چهارامامزاده" و " شاهزاده سید علی" در شهر قم قرار دارد و مدفن ابواحمد محمد  بن حنیفه یکی از نوادگان حضرت علی (ع) است . در این بنا آثار هنری در برگیرنده گچبری و کاشی کاری قابل مشاهده است.
امامزاده شاه احمد قاسم(ع)
مزار " احمد بن قاسم " یا شازده قاسم (ع) یکی از نوادگان امام جعفر صادق(ع) ، در جنوب شرقی شهر قم نزدیک دروازه قلعه ، قرار دارد این بنا از آثارخاندان علی صفی ( فرمانروایان قم در سده هشتم هـ . ق ) است و گچبری های رنگی زیبا و ارزشمند آن تاریخ 780 هـ. ق ، کار " علی بن محمد بن ابی شجاع " هنرمند برجسته آن دوران است.
لوح این مرقد با تاریخ 663 هـ . ق از کاشی زرین فام که اکنون با عنوان محراب مسجد قم در موزه برلین نگهداری می شود ، از آثار هنری " علی بن محمد بن ابی طاهر " است.
شاه حمزه (ع)
مزار شاه حمزه که آن را متعلق به حمزه فرزند امام موسی کاظم (ع) می دانند، بنایی متعلق به نیمه نخست سده دهم هـ . ق است و نزدیک میدان کهنه شهر قم قرار دارد . سبک بنای این مزار، مشابه بنای حرم حضرت معصومه (س) با ابعاد کوچک است.
بنا مرکب از دو بقعه است که در برابر آنها، صحنی به طول وعرض 32 و 15 متر قرار دارد. این صحن را " میرزا علی اصغر امین السطانِ  صدر اعظم " زمانی که از صدارت برکنار شد و در قم اقامت گزیده ، بنا نمود . بنا نمونه ای خوب از سبک معماری وتزیین آن دوره به شمارمی رود. گنبد امامزاده به ارتفاع ده متر، به شکل حلزونی یعنی ترکیبی از مخروط وگنبد و از آثار اوایل سده حاضر است.
امامزاده شاهزاده جعفرغریب
این آرامگاه که مدفن یکی از نوادگان حضرت امام کاظم (ع) است ، در شرق شهر قم قرار دارد. در وسط بقعه ی این زیارتگاه ، مرقدی با پوشش کاشی از آثار دوره فتحعلی شاه قاجار به جای مانده است .
امامزاده شاه جمال
این زیارتگاه دارای بقعه و گنبدی کوچک و چندین اتاق است . چهارجانب بقعه ، با چهار ایوان احاطه شده است. بنای زیارتگاه چهارگوش است و بر فراز بقعه گنبدی مشاهده می شود که از عرق چینی کوتاه با آجر و خشت تشکیل شده ودر مرکز آن گنبد کوچک شلجمی ، آراسته به کاشی دیده می شود.
آب انبار کوچکی توسط " علی خان سنقری" نایب الحکومه قم در کنار این زیارتگاه بنا شده است.
این بنا که ساختمان آن را متعلق به دوره قاجار می دانند، برسر راه جاده اراک قراردارد.
شاهزاده زکریا
در بخش خلجستان بین روستای عیسی آباد و میدانک ، رود کوچک خشکی وجود دارد که درکنار آن از عمق 5 متری سطح زمین ، سدی آجری به صورت برجی از سنگ وگچ بنا شده است . ساختمان امامزاده زکریا در دوره صفویه برروی این سد بنیان شد . نمای بیرونی این بقعه هشت ضلعی و با آجر وگچ  بنا شده است.
شش امامزاده
این زیارتگاه تنها امامزاده شاخص و برجسته دهستان قمرود است که به سبکی ساده و با ویژگی های معماری بومی منطقه در سال 1331 هـ . ق ( عصر ناصری) به همت " مهند س الممالک غفاری "  بنا شده است . در این بقعه چنانچه از نام آن بر می آید، شش تن که همه از نوادگان امام موسی کاظم (ع) هستند ، مدفونند. ویژگی شاخص بنا ، کاشی های هفت رنگ عصر قاجاریه و کتیبه های کاشی کاری بر فراز قسمت ورودی بناست.
امامزاده شاهزاده جعفر
این زیارتگاه در روستای " گیو " نزدیک دستگرد خلجستان قرار دارد و مدفن یکی از فرزندان امام کاظم (ع) به شمار می رود. این بنا با جداری از تخته سنگ های بلند و کم حجم و ملات گچ ساخته شده و قاعده آن ازبیرون به شکل برج است . زیارتگاه در ابتدا از داخل نیز به صورت برج بود که در تعمیرات و تزیینات عهد صفوی جدار درونی آن به صورت هشت ترکی در آمد.
امامزاده عبدالله
این بنا نزدیک قلعه صدری قرار دارد و منسوب به یکی از نوادگان امام سجاد (ع) است . بر فراز بقعه ی این زیارتگاه ، ایوانی الحاقی قرار دارد که قسمتی از آن ،  نزدیک درگاه ، به شیوه معرق ، کاشی کاری شده و احتمالاً به دوره قبل از حکومت قاجار تعلق دارد.
امامزاده علی بن  جعفر(ع)
امامزاده علی بن جعفر مشهور به " در بهشت " در شرق شهر قم قرار دارد. بنا هشت وجهی با گنبد دو پوشش هرمی شکل ، به اوایل سده هشتم هـ . ق تعلق دارد که در دوره قاجار ایوان و بیوتاتی بدان اضافه شد. این امامزاده مدفن " علی بن جعفر " فرزند امام صادق (ع) است . این بقعه پس از آستانه مقدسه بربقیه اماکن و مقابر استان قم از نظر تزیینات برتری دارد. یکی از مهم ترین عناصر تزیینات این بقعه هنر گچبری به کار رفته درآن است که در زمره ی برجسته ترین آثار هنری سده هشتم وهم طراز بناهایی همچون " گنبد علویان همدان ، " مدرسه حیدریه ی قزوین" و " بقعه پیربکران اصفهان " محسوب می شود.
کاشی های کوکبی زرین فام ازاره بنا بالغ بر 94 پارچه با نقش های گیاهی ، حیوانی وانسانی و کتیبه هایی به خط نسخ شامل آیات قرآن ،  روایات مذهبی و ابیات فارسی ، از دیگر تزیینات منحصر به فرد این بقعه به حساب می آیند و بخش هایی از آنها ، امروزه زینت بخش بسیاری از موزه های ایران وجهان است.
محراب زرین فام بنا که در طاق نمای جنوبی بقعه قرار داشت و به دستور " یوسف بن علی بن محمد بن ابن طاهر" آخرین فرد از خاندان ابی طاهر به سال 734 هـ . ق ساخته شده بود ، یکی دیگر از آثارهنری این بقعه است . این محراب امروزه زینت بخش موزه ی دوران اسلامی درموزه ملی ایران است.
امامزاده معصومه ( زینب خاتون)
بنای امامزاده سیده معصومه ( زینت خاتون ) از احفاد ( نوادگان ) امام موسی کاظم (ع) ، دردامنه کوهی درشمال غربی شهر کهک قرار دارد. هرچند به استناد شواهد باقی مانده ، اسکلت اصلی بنا به پیش از دوران صفوی تعلق دارد ، اما به اعتبار یک قطعه چوب منبت که از صندوق منبت روی قبر باقی مانده  وکتیبه ای  که با تاریخ 999 هـ . ق موجود است ، بنا والحاقات جانبی آن متعلق به دوران صفوی است.
برجسته ترین اثر هنری بازمانده از امامزاده معصومه، در منبت گره کاری و گل میخ کوبی شده آن است که تاریخ 979 هـ. ق برروی آن حک شده و امروزه زینت بخش موزه باغ فین کاشان است.
امامزاده ناصر(ع)
بنای چهار ضلعی امامزاده ناصرالدین (ع) در شهرقم از آثار سده دوازده هـ . ق یا اواخر دوره صفویه به شمار می رود. این بقعه به صورت چهار گوش مختلف الاضلاع به طول 50/4 متر وعرض 20/4 متر است . جداره های بنا تا حدود یک متر از سنگ مرمر پوشیده شده و بقیه آن با کاشی های فیروزه فام ساده وخشتی و آینه کاری تزیین یافته است.
سقف زیارتگاه از داخل مزین به آینه و گچبری است. نمای بیرونی بنا از آجر و کاشی ساخته شده است . این بنا دو مدخل دارد، اما فاقد صحن ، ایوان و بیوتات است. در این بنا یکی از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) مدفون است.
امامزاده هادی (ع)
درکنار جاده جمیزقان – قاهان  در دامنه کوه ، بقعه ای به نام امامزاده هادی (ع) قرار دارد. وی یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) وحضرت معصومه (س) است . بنای این زیارتگاه از هشت صد سال پیش به جای مانده است.
شاهزاده هادی
این زیارتگاه از دوره صفویه باقی مانده و در روستای وشنوه قرار دارد . بنای آن دارای ساختمانی چهار ضلعی است که با گنبدی ترک از کاشی تزیین یافته است . برجدارهای ساختمان نقاشی قدیمی به جای مانده است . این نقوش حدود هفتاد سال پیش توسط " میر حسن نقاش " انجام شده است.
از دیگر امامزاده های استان قم می توان به موارد زیر اشاره  نمود: امامزاده ابراهیم در بخش کهک در روستا ی  سیرو، امامزاده فاضل از بناهای دوره قاجاریه در روستا ی  بیدهند بخش کهک از دوره صفویه ، بقعه متبرکه سکینه خاتون یکی ازنوادگان امام کاظم (ع) که از سال های آغازین دوره صفویه دربخش مرکزی روستای زالون آباد به جای مانده است ، بنای شاهزاده مهدی غایب از دوره صفویه در بخش خلجستان روستای کاسوا، بنای امامزاده عاقب متعلق به دوره قاجاریه در بخش خلجستان روستای بنابر، شاهزاده ابوطالب از بناهای دوره صفویه در بخش خلجستان روستای نویس ، شاهزاده احمدبن علی متعلق به سده نهم هـ . ق در بخش خلجستان روستای کاسوا، بقعه علمدار احتمالاً از سده های پنجم وششم هـ. ق در روستای کیاب بخش خلجستان ، بقعه سلطان محمود از دوره صفویه در بخش کهک درروستای صرم ونیز مقبره شیخ اباصلت در محله مسجد جامع قم از دوره صفویه ، آرامگاه شاهزاده احمد بن محمد حنیفه از آثار سده های هشتم تا دهم هـ . ق درکنار امامزاده شاه سید علی قم، امامزاده ابوالعباس احمد (ع) ، مجاور " در بهشت " قم از آثار سده هشتم هـ . ق ، امامزاده شاهزاده احمد وعلی حارث در خاکفرج ، امامزاده شاهزاده جعفر غریب مدفن ، یکی از نوادگان حضرت امام کاظم (ع) در شرق شهر قم ، چهار امامزاده از دوره قاجاری در کنار مسجد جامع  و گورستان قدیمی شهر کهک و...
مقابر باغ گنبد سبز
شهر قم درسده هشتم هـ . ق شاهد ساخت یادمان های مذهبی تاریخی متعددی بود که درفرهنگ معماری ایران به نام " برج های آرامگاهی " شناخته می شوند. شاخص ترین این بناها مجموعه ای را تشکیل می دهند که تحت عنوان " مقابر دروازه کاشان قم" شناخته می شوند .
دراین سه بنا که از نظر هنر گچبری از نمونه های منحصر به فرد به شمار می روند، امرای خاندان " علی صفی"  فرمانروایان مستقل قم در سده هشتم هـ . ق مدفونند. این مجموعه از سه برج آرامگاهی تشکیل شده که از جنوب به شمال قرار گرفته اند.
مقبره " خواجه اصیل الدین " که دو تن از امرای خاندان صفی در آن به خاک سپرده شده اند و تاریخ 761 هـ . ق در این برج مشاهده می شود.
مقبره " خواجه علی صفی "  مدفن سه تن از امرای خاندان صفی . تاریخ 792 هـ. ق  در این آرامگاه به چشم می خورد .
مقبره شمالی به اواخرسده هشتم و اوایل سده نهم هـ . ق تعلق دارد.
مساجد حرم مطهر
عنوان مسجد بر این مکان های مقدسه صرفاً نام گذاری است و احکام خاص مسجد دراین مکان ها وجود ندارد؛ از این رو اموات و بزرگان از علما و مراجع ، دراین رواق ها دفن شده اند. از مجموعه ی آستانه و حرم مطهر دو نقطه دارای احکام مسجد است .
-         محوطه جلوی محراب مسجد طباطبایی
-         محوطه ای در رواق بالا سر حضرت (س)
به این ترتیب بعدها نام مسجد بر مجموعه ی اطراف نیز گذارده شد.
مسجد بالاسر: مسجد بالا سر از زیباترین رواق های آستانه و محل تشکیل مجالس عمومی و نماز جماعت ، در دوران صفویه به عنوان میهمان سرای آستانه شمرده می شد که در عهد قاجاریه تجدید بنا شد  وبه عنوان بزرگ ترین مکان سرپوشیده از اماکن متبرکه آستانه به شمارآمد . این فضا در سال 1338 هـ. ق با ضمیمه شدن زمینی در غرب مسجد ، افزایش یافت و برسه ستون قطور آجری استوار شد .
تا زمانی که مسجد اعظم با آن وسعت و زیبایی خاص ساخته شد و از آن جا که دیگر بنای قدیمی مسجد بالا سر بین ساختمان عظیم حرم مطهر و مسجد اعظم نوبنیاد نمای خوبی نداشت ، متولی وقت به تجدید بنای آن اقدام نمود؛ ساختمان قدیمی حذف و به جای آن عمارتی رفیع با خصوصیات ویژه معماری بنا شد که امروزه یکی از با شکوه ترین اماکن متبرکه حرم مطهر محسوب می شود.
مسجد طباطبایی : مسجد طباطبایی با گنبد پنجاه ستونی ، به جای صحن زنانه ی " قدیم " درجنوب روضه ی مطهره ساخته شده است. بانی این گنبد مرتفع و مسجد با عظمت مرحوم " حجة الاسلام حاج آقا محمد طباطبایی " فرزند مرحوم " آیت الله حاج آقا حسین قمی " است . بنای این مسجد از سال 1360تا 1370 هـ . ق  طول کشید .
مسجد شهید مطهری : این مسجد به جای موزه سابق ساخته شده و با کاشی کاری های جدید جلوه زیبایی دارد. بیشتر مراسم مذهبی حرم مطهر دراین محل برگزار می شود.
رواق ها
محدوده  نزدیک تر به ضریح مطهر را رواق می نامند.
رواق بالا سر: شامل همان محوطه ای است که بین مسجد بالا سر تا ضریح مطهر را در برگرفته است. فضای این رواق با آینه کاری وگچکاری های بسیار زیبا آراسته شده و محل زیارت مؤمنین است .
رواق دارالحفاظ : محوطه بین ایوان طلا وضریح مطهر است که از سابق دراین محل خادمین و قاریان قرآن مراسم ویژه ای داشتند.هم اکنون نیز خطبه شامگاهی خدام دراین محل انجام می شود.
رواق آینه، شهید بهشتی : در بخش زنانه وپایین پای حضرت (س) قرار دارد. با تعمیراتی که درسال های اخیر دراین مکان انجام شده ، محل بسیار با صفا و نورانی برای زیارت خواهران فراهم آمده است.
رواق پیشرو : محوطه ی بین مسجد طباطبایی و ضریح مطهر که سالها محل برگزاری مراسم خطبه صبحگاهی و عرض ادب خدام آستانه مقدسه بود. این سنت حسنه هم اکنون نیز ادامه دارد.
  صحن های حرم مطهر
صحن نو( اتابکی) : این صحن زیبا دارای چهار ایوان شمالی، جنوبی، شرقی وغربی است . ایوان شمالی آن ، ورودی ازمیدان آستانه وایوان جنوبی ورود ی از طرف قبله و ایوان شرقی ورودی خیابان ارم وایوان غربی همان ایوان آینه است. درهر کدام از این ایوان های یاد شده ظرایف و آثار هنری و معماری خاصی به کار رفته است که نظر هر بیننده ی هنر دوست را به خود جلب می نماید.
وجود این ایوان ها ی مجلل ، به ویژه ایوان آینه و قرار گرفتن حوض چند ضلعی در وسط صحن مطهر با خصوصیات موجود در آن ، زیبایی این مکان مقدس را چند برابر کرده است . این صحن از آثار " میرزا علی اصغر خان صدراعظم " ا ست و بنای آن از سال 1295 تا 1303 هـ. ق طول کشیده است.
صحن عتیق ( قدیم ) : صحن عتیق واقع در شمال روضه مبارکه ، اولین صحن است که در این بارگاه مبارکه بنا شده است. این صحن را چهار ایوان زیبا فرا گرفته است . ایوانی با عظمت در جنوب که همان ایوان طلا است ورودی صحن به روضه مطهره است . ایوانی در شمال که ورودی فیضیه به صحن را تشکیل می دهد و ایوانی در غرب که ورودی مسجد اعظم به صحن است . در شرق ، ایوان ورودی صحن عتیق به صحن نوقرار دارد.
این صحن که درعین کوچک بودن به خاطر داشتن ایوان های مجلل و حجرات متعدد در اطراف ، از زیبایی خاص برخورداراست. به دستور" شاه بیگی بیگم " دختر شاه اسماعیل صفوی در سال 925 هـ. ق بنا شد. از سال 1377 شمسی نیز به دستورتولیت آستانه مقدسه تعمیرات اساسی دراین صحن و مقابر اطراف آن شروع شده و همچنان ادامه دارد و به زودی شاهد یکی از جلوه های هنر اسلامی و ترکیب ناهماهنگ در جهات مختلف صحن خواهیم بود.
طرح توسعه حرم مطهر
ازسال 1378 ش طرح توسعه حرم مطهر به عنوان یک طرح ملی مطرح شد. این طرح که توسط وزارت مسکن اجرا و در اختیارآستانه مقدسه قرار می گیرد، دارای خصوصیات ویژه ای است که اجمالا" می توان از دو شبستان بزرگ ، دو صحن و توابع دیگر آن نام برد .
مساحت مجموعه بناهای آستانه13,527 متر مربع است که 1,914 متر مربع آن را زیر بنای گنبد، ایوان های شمالی ، جنوبی و شرقی ، مسجد بالا سر و مقابر شاهان صفوی در برگرفته است.
معماران ، خطاطان ، کاشی کاران ، آینه کاران وهنرمندان بسیار در طول صدها سال این مجموعه زیبا را ساخته و به بهترین شکل تزیین کرده اند که اسامی بسیاری از آنان درکتیبه ها قابل رؤیت است . مانند:
خوش نویسان : محمد رضا امامی ، خوش نویس سه کتیبه دوره صفوی ؛ سید علی حسینی ، خوش نویس کتیبه ی روی ضریح و ملا ابوطالب ، قمی خوش نویس کتیبه گنبد شاه سلیمان از دوره صفویه ؛ نور اصفهانی خوش نویس کتیبه ایوان طلا و مهدی ملک الکتاب خوش نویس کتیبه ساقه گنبد از دوره قاجاریه.
کاشی کاران : حاجی غلامعلی ، کاشی ساز کتیبه ای در مقبره شاه صفی از دوره صفویه ؛ محمد بن ابی طاهر کاشی ساز و ابو زید خوش نویس وکاشی ساز کاشی های مرقد از سده هفتم هـ . ق
مسجد جامع قم
در قرن سوم هجری یکی از علما و محدثین قم به نام " ابوالصدیم حسین بن علی بن آ دم اشعری " که در زمره صحابه حضرت امام علی التقی (ع) وحضرت امام حسن عسگری (ع) به شمار می رفت، مسجدی در قم بنا کرد. طبق نوشته کتاب تاریخ قدیم قم که در قرن چهارم هجری نوشته شده است . معلوم نیست که محل آن مسجد  درکدام یک از مکان های زیر بوده است :
-         مسجدی به نام مسجد جامع که در یکی از محله های قدیمی قم ، نزدیک دروازه ی ری واقع شده است.
-         مسجدی که اکنون به نام امام حسن عسگری شناخته می شود.
-         مسجدی که در حدود خاکفرج  و اراضی کمیدان واقع بوده و اکنون اثری از آن به جای نمانده  و به احتمال قوی وبه موجب قراین تاریخی همین مسجد بوده است.
-         مسجدی که اکنون برجاست و به نام مسجد جامع قم شناخته می شود و همان است که درمحله مسجد جامع ، درخیابان آذر و نزدیک دروازه  ری واقع شده است.
-         مسجد جامع عتیق و تاریخی قم مجموعه ای از بناهای چند عصر و از جمله مساجد دو ایوانی به شکل مربع مستطیل است . اسکلت اصلی گنبد خانه ی متوازن آن ، به نیمه ی نخست سده ششم هـ . ق تعلق دارد. این مسجد پس از مسجدامام حسن عسگری (ع) قدیمی ترین مسجدی است که  در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر ، سال احداث بنای کنونی گنبد خانه 529 هـ .ق است . این تاریخ تا  پیش از تعمیرات دوران فتحعلی شاه درکتیبه های گچبری موجود در بنا به وضوح نمایان بود.
ایوان : یکی از زیباترین و با شکوه ترین بناهای این مجموعه ، ایوان بسیار مجلل آن است . این ایوان به دهانه 14، عرض 7  و ارتفاع  18 متر ، از نظر تناسب و  زیبایی ، ممتاز و بی نظیر است. مقرنس گچی پوشش ایوان و نیز نقشه کاشی کاری دیوار آن که در میانه قاب هایی از آجر کلوکی ( آجر کوچک ) و تراش ، توأم با نمابندی کتیبه های متعدد موضعی و کمربندی جلب توجه می کند، بیش از هرچیز موجب تحسین معماران و هنرمندان می شود. در توصیف این ایوان باید گفت که مظهر جمال ، اعتدال و توازن است ؛ زیرا تمام اجزای آن در جای خود قرار گرفته و متناسب است . مقرنس پوشش آن با نقشه ی بسیار جالبی طراحی شده که در برگیرنده دو کوه مطبّق ( طبقه طبقه شده ) و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر می رسد که هر طبقه ی آن دارای پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و کوچک است . درمیان دوگنبد آویزان ، سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوس آراسته ، و مزین به ترنج هایی از کاشی معرق وجود دارد که در میان قابی از کاشی های سفالی با جدار هشت تایی صفه دار نمایان است.
بین این حوض ها جداری شبیه دو گنبد کوچک و معلق ، با حوضچه های متنوع و منظم در سه ردیف با قطارهای مشابه وجود دارد . مشخص نیست این مصالح ساختمانی سنگین را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آنجا آویخته اند که پس از قرن ها هنوز بی خدشه و شکست ، پا برجا و سالم باقی ماند ه است .
این مقرنس بی نظیر و ممتاز، که از نقاشی ملات سازی ، توأم با رنگ آمیزی طلایی برخوردار است ، از دور به صورت مقرنسی از آجر نمایان است .
تزیینات کاشی این مسجد در زمان فتحعلی شاه و در سال 1248 هـ . ق صورت گرفته که به مرور شکسته و ریخته شد . از این رو ابتدا از طرف مرحوم حضرت آیت الله فیض در سال 1365 هـ .ق و مجدداً از طرف آیت الله العظمی بروجرودی درسال 1375 هـ . ق تمام مسجد تعمیر و به ازاره سنگی ، آراسته و مزین گردید . این کاشی کاری بر فراز ازاره ای از سنگ تراش سفید به ارتفاع 20/1 متر است و تمام بدنه ایوان را از بغله ها و اسپر تا کتیبه کمربندی تزیین نموده است .
کاشی ها ، خشتی منقش هفت رنگ با نقشه بندی اسلیمی واژدربندی است و در میانه کاشی کاری آن ، چند خط عمودی وافقی از آجر کلوکی و تراش دیده می شود که مانند قابی کاشی ها را در میان گرفته و وسط هرقاب ، نمایی ساخته شده ودرون هرنما، ترنجی دیده می شود که روی آن آیه شریفه " وما خلقت الجن والانس الالیعبدون" نوشته شده است . این آیه در کتیبه ی معابد و مشاهد از آثارمخصوص فتحعلی شاه است و در سینه اسپر ، بالای پوشش دوقوسی ، سه درگاه ورودی ، به مقصوره ی سه قاب آجری مربع مستطیل گرفته شده که درون آنها با کاشی های خوش نقش ، زیبا وشفافی مزین شده است . در قاب وسطی درترنجی کشیده به خط ریز ثلث ، آیة الکرسی و در پایان " فالله خیر حافظاً وهو ارحم الراحمین " نوشته شده است .
در ترنج کشیده دیگری " لااله الا الله ، محمد رسول الله ، علی ولی الله – (تعمیر 1365 هجری ) خوانده می شود و در سومی " انا مدینه العلم و علی بابها" جلب توجه می کند. در کمرگاه ایوان ، کتیبه ای از کاشی خشتی با زمینه لاجوردی وجود دارد که به خط ثلث سفید بر روی آن سوره مبارکه جمعه ودر پایان " سبحان ربک رب العزه عما یصفون وسلام علی المرسلین والحمدلله رب العالمین ، فی تاریخ شهر ربیع الثانی سنه سِتَ و اربعین و مأتین بعد اَلفٍ من هِجَرة النبویه" خوانده می شود.
 
لبه ایوان از دو قوس بالا و نیز طرفین به صورت گیلویی و روی آن طُرّه برنجی پیچی  از کاشی فیروزه فام هر یک به اندازه 405 %  در 40% به کار برده شده و شبیه آثار قرن هشتم است . این لبه ، منظره ایوان را بسیار زیبا کرده است .
در دو طرف ایوان جرزهایی به عرض دو و نیم متر و ارتفاع 18 متر وجود دارد و متصل به آنها صفه محرابی است که برفراز هریک ایوانی با پوشش مقرنس بدیع است و در کنار آن نیز جرز دیگری قرار دارد . به این ترتیب درمجموع چهار جرز وجود دارد که تمامی به کاشی های خوش نقش و زیبا آراسته شده اند. لچکی ها و پیشانی ایوان نیز آراسته به کاشی گره سازی است .
در پیشانی ایوان و دو ایوانچه ی دو طرف آن کتیبه ای به طول بیست وهشت وعرض یک متر از کاشی های خشتی قرار دارد. روی این کاشی خشتی ، با خط خاصی که بر گرفته از خطوط ثلث ، نسخ و ریحانی است، به صورت متداخل آیه ای از سوره مبارکه نور " الله نورُ السموات والارض مثل نوره کمشکوة فیها مصباح المصباح فی زجاجه الزجاجه . کانها کوکب دری یوقد من شجره مبارکه زیتونه لا شرفیة ولاغریبة یکاد زیتها یضی ءُ  و لولَم تمسسه نارٌ نورٌ علی نور " آمده است.
مقصوره : در طرف جنوبی این ایوان ، مقصوره ای به ارتفاع 30 ودهانه 23/ متر وجود دارد که در ضلع جنوبی آن محراب بز رگی قرار دارد. در ضلع شمالی آن سه درگاه بزرگ و کوچک به ایوان واز طرف شرقی و غربی آن هم دو درگاه به دو گوشواری که در دو طرف قرار دارد ، گشوده شده است .
محراب شاه نشین آن به عرض یک متر ودهانه چهار متر با پوشش پخ  و بغله ها و اسپر که به کاشی های خشتی منقش هفت رنگ زمان فتحعلی شاهی مزین شده  و دارای پوشش رسمی بندی و معقلی است . بقیه دیوار ایوان از جرز و اسپر، دارای ازاره 30/1 متر سنگی و بالای آن آراسته به گچبری با نقشه ی  ملات ساز طلایی است و سه درگاه  ورودی آن یکی در وسط با دهانه ی پنج متر و دو درگاه دیگر هرکدام با دهانه ی دومتر در طرفین قرار دارد.
در کمر آن کتیبه ای کمربندی از گچبری به خط ثلث ممتاز " شیخ محمد حسن قمی" که روی آن سوره تبارک نوشته شده ، دیده می شود. درپایان عباراتی که نشان از تعمیر مقصوره واحداث شبستان ها از طرف فتحعلی شاه درسال 1246 دارد، گچبری شده است که البته بیشتر آن ساییده شده و غیر قابل خواندن است . فقط در ضلع غربی آن ، نام فتحعلی شاه قابل رؤیت است.
درچهار طرف مقصوره ، نیم طاقی بالا آمده که فرم مربع را به هشت ضلعی بدل ساخته و تمام بدنه آنها به صورت قوسی مقعر، آراسته به کنده کاری توأم با نقاشی های رنگین است و پوشش آنها با پوشش درگاه در یک سطح قرار دارد. در این قسمت هشت نما با بدنه گچبری شده مشاهده می شود و در بالای  آنها ساختمان به شکل شانزده ضلعی درآمده و شانزده نما ساخته شده است . این نماها یکی درمیان ، به صورت نورگیر میان تهی و توپر دیده می شود که به وسیله کنده کاری توام با رنگ آمیزی مزین شده اند.
دربالای این قسمت ، مقصوره از چند ضلعی به صورت مدور در آمده و پاطاق گنبد به صورت عرق چینی بالا رفته است . بدنه پوشش ، مانند کاسه ای گلدار است که آن را به صورت واژگون قرار داده باشند. این پوشش با مقرنس آجری تزیین شده که بدنه آنها حوضچه ها و دیوار با نقشه ظریفی گچبری و رنگ آمیزی شده است . نقشه هر قسمت با قسمت دیگر تفاوت دارد.
گوشوارها: در اضلاع شرقی و غربی مقصوره ، در وسط یک نما و در دو طرف آن ، دو درگاه با دیوار آجری زیبا و پوشش دوقوسی است که به طرف گوشوارها باز هستند.
دو گوشوارچشمه پوش با ستون های مضلع آجری تزیین شده اند . گوشوار شرقی مشتمل برنه چشمه درسه ردیف به وسعت 21×21 متر است که در آن دو محراب آجری وجود دارد و گوشوار غربی مشتمل بر شش چشمه در دو ردیف به وسعت از شمال به جنوب 21 متر و از شرق به غرب 23/12 متر است.
 
شبستان ها : مقابل ایوان صحنی وسیع وجود دارد که از سه طرف محصور به شبستان های زیبای چشمه پوشی است که به دوران فتحعلی شاه تعلق دارد. قدمت شبستان شرقی بیشتر است . این شبستان دارای نه ردیف سه چشمه ای بر فراز هجده ستون شش ضلعی و نه ستون چهار ضلعی ، یعنی جرزهای جلوی صحن است که با درهای آهنی شیشه پوش محصور شده است .
شبستان غربی نیزدارای نُه درگاه درسه ردیف است ؛ ولی انتهای آن سردابی سراسری وجود دارد که از سوی " محمد حسین خان نظام الدوله شاهسوند" ملقب به " شهاب الملک " که بانی گلدسته های طلایی صحن عتیق در سال 1305 بود، احداث شده است . در نتیجه کف شبستان یک متر بالا آورده شده که این عمل موجب کاهش جذابیت آن شده است.
شبستان شمالی به علت وجود ایوان شمالی ، از جلو به دو قسمت تقسیم شده که از هر طرف دارای دو چشمه است ولی از قسمت آخر که متصل به هم هستند ، پنج چشمه به عرض 11 و طول هر قسمت 49 متر بنا شده است.
ایوان شمالی : دربین شبستان های شمالی ، ایوانی  به دهنه هفت ، عرض هفت وارتفاع 14 متر ازآثار دوره فتحعلی شاه – سال 1248 هـ. ق دیده می شود که دیوار آن مزین به کاشی خشتی است و روی آن به خط ثلث سفید سوره مبارکه منافقون و در پایان عبارت " کتیبه به خط محمدرضا الشریف القمی فی 1248" نوشته شده است . در دوطرف آن دو چشمه و در قسمت بالا و دو طرف ایوان ، دوایوان فوقانی با پوشش مقرنس گچی با جرزهای آجری و لچکی های کاشی کاری معقلی وجود دارد .
سر در ورودی : در قسمت ورودی صحن مسجد از طرف غربی ایوان ، سر در ورودی به دهانه شش ، عرض دو وارتفاع هشت متر با جدار سفید کاری و پوشش مقرنس گچی از دوره فتحعلی شاه دیده می شود . در قسمت کمر آن کتیبه ای کمربندی از کاشی خشتی زمینه لاجوردی قرار دارد و روی آن به خط ثلث ، آیات " یا ایها الذین امنوا اذا نودی للصوه ... و الله خیر الرازقین " و در پایان کتیبه جمله ، " قل الحاج شیخ عباس مصباح زاده 1381 قمری" خوانده می شود. در دو طرف ایوان ، جرزی آجری وجود دارد و در کنار آن از دو طرف ، صفه ای محرابی با پوشش مقرنس دیده می شود که از دو طبقه تشکیل شده است .
محراب ها: در مسجد جامع قم محراب های متعددی ، هر کدام برای منظور خاصی ساخته شده است . در یکی از شبستان های شرقی مسجد محرابی وجود دارد که در مکانی پایین تر از جایگاه نمازگزاران قرار دارد تا هم نشانه خشوع امام جماعت باشد و مهمتر از آن ، کسانی که در حیاط مسجد هستند ، هم سطح با امام جماعت  قرار گیرند .
در داخل این محراب  و روبه روی امام جماعت ،  مشبک هایی  وجود دارد که در فصول گرم سال مانند دستگاه تهویه هوا، هوای سرد ومطبوع را به داخل محراب هدایت می کند تا امام جماعت و نمازگزاران از هوای مناسب برخوردار باشند.
در دوسوی این محراب پله هایی وجود دارد که به جایگاهی منبر مانند منتهی  می شود. ائمه جماعات پس از اقامه ی نماز و یا قبل از آن بالای این منبر مستقرمی شدند  وبه ایراد وعظ و خطابه می پرداختند.
صحن مسجد: صحن مسجد زمینی مستطیل شکل است که چهار طرف آن با بناهای مسجد شامل گنبد، شبستان ها ، گوشواره ها، زیرزمین ، سر در ورودی و ایوان شمالی و جنوبی محصور شده است . وسط صحن ، حوضی وجود دارد که بر زیبایی آن افزوده است . در گذشته  در وسط حوض ، آب انباری وجود داشت که امروزه مسدود است .
در فصل تابستان ، مخصوصاً شب ها، نماز جماعت درصحن مسجد اقامه می شود ؛ زیرا دارای هوای مطبوع و لطیفی است .
زیرزمین مسجد : زیرزمین این مسجد به جز هوای مطبوع و دلپذیر، از ارزش خاصی برخوردار است و جلوه دیگری از هنر معماران ایرانی و اسلامی را عرضه می دارد . این زیرزمین در سمت غرب مسجد قرار گرفته و روی آن شبستان بزرگی وجود دارد . زیرزمین به جز ستون های دیوار شبستان دارای هجده ستون است  که اخیراً توسط سازمان میراث فرهنگی قسمتی ازآن مرمت شده است .
شاخص تعیین وقت نماز: از دیگر امکانات جالب توجه مسجد، شاخصی است که به وسیله آن می توان هنگام نماز ظهر را تعیین نمود . این شاخص از سنگی تشکیل شده که روی آن خطی به صورت مورب حکاکی شده است . اگر آفتاب به وسط این شاخص نزدیک شود. نشان دهنده ظهر شرعی است . این شاخص در قسمت شمال مسجد روی تخته سنگی حکاکی شده است .
گنبد باشکوه مسجد: گنبد رفیع مسجد جامع قم یکی از باشکوه ترین ، شگفت انگیزترین و رفیع ترین گنبد های مساجد ایران است . جای تعجب نیست اگر برای هر بیننده ای در مورد چگونگی ساخت این گنبد جای سؤالی وجود داشته باشد.
نباید فراموش کرد که برای ساخت این مسجد عظیم و با شکوه که حدود 6000 متر مربع وسعت دارد ، حتی یک شاخه آهن نیز به کار نرفته و با گذشت سالیان سال از ساخت آن همچنان پابرجا واستوار مانده است .
 
کتیبه ها : مسجد جامع قم دارای کتیبه های زیادی است . یکی از این کتیبه ها، کتیبه بالای ایوان جنوبی است که نویسنده آن " محمد حسین الشیرازی " بوده وآن را در سال 529 هـ . ق نوشته است . متن این کتیبه ، قسمتی از سوره مبارکه  نور است که با خطی زیبا با کاشی معرق ، منقوش شده است . این کتیبه به دستور مرحوم حضرت " آیت الله العظمی بروجردی " تجد ید بنا شد.
نکته جالب توجه این که کتیبه با خطی درشت نوشته شده ، به طوری که می توان از فاصله دور آن را به راحتی خواند . ارتفاع حرف " الف " این کتیبه تقریبا" یک متر است .
مشبک های بنا: قسمت های زیادی از بناها وساختمان های مسجد جامع قم را مشبک های آن تشکیل می دهند. این مشبک ها حداقل دو فایده اساسی دارند؛ از طریق آنها نور کافی و مطلوب به درون بخش های مختلف ساختمان های مسجد راه می یا بد و از سوی دیگر برای تهویه هوا و خنک شدن قسمتهای مختلف بنا تأثیری قابل توجه دارند. این مسجد درخیابان طالقانی شهر قم قرار دارد.
 مسجد صاحب الزمان ( ع ) ،  جمکران
این مسجد در دامنه ی کوه دو برادران در ابتدای جاده – قم – کاشان در فاصله شش کیلومتری جنوب غربی قم قرار دارد. مسجد جمکران از بناهای سده های اول ودوم هـ . ق  است . این مسجد در سال 373 هـ . ق به دستور حضرت بقیه الله (عج) ساخته شد و در سده های بعد به کرات به دست تعمیر و تجدید سپرده شد . آخرین بنای تاریخی بازمانده متعلق به سال 1167 هـ . ق بود که برای نوسازی و گسترش مسجد در دهه های اخیر تخریب شد.
 مسجد پنجه علی ( مسجد صیئی )
این مسجد درمحله ای به همین نام در شهر قم قرار دارد. مسجد که به مسجد صیئی نیز شهرت دارد ، نام خود را از پنجه ای منسوب به حضرت علی (ع) که برسنگ در محراب آن نصب شده ، گرفته است .
 مسجد عشقعلی
بنای این مسجد قدیمی نزدیک آستانه مقدسه حضرت معصومه ( س) قراردارد و احتمالاً متعلق به سده دهم هـ . ق است. این مسجد دارای آب انبار وحمام هایی به همین نام است .
 مسجد صرم
این مسجد که در روستای صرم قرار دارد ، از دوره صفویه باقی مانده و دارای شبستانی گنبد دار است . پوشش بیرونی گنبد آن نیمه بیضی و آجری است . براساس متن لوح سنگی ورودی مسجد ، این بنا در سال های 1061 و 1062 هـ . ق بنا شده است .
 مسجد جامع کهک
بنای این مسجد از دوره صفویه در شهر کهک باقی مانده است.
 مسجد میدان کهنه
مسجد میدان کهنه که برخی آن را متعلق به  دوره سلجوقی و قاجاریه می دانند ، درمیدان کهنه شهر قم قرار دارد.
این مسجد در سال 1310 ش ازسوی آیت الله حاج میرزا محمد فیض در محوطه ای به طول 21 و عرض 12 متر به ارتفاع شش متر، مرکب از ده چشمه بر فراز چهار ستون سنگی مضلع بنا شد . از این رو این مسجد را فیض نیز می نامند.
در کنار این مسجد مناره ای به ارتفاع 25 متر وجود دارد که سومین منازه جهان اسلام واولین مناره احداثی در قم وایران است . قطر قسمت پایینی این مناره 5/3 متر است . این مناره در سال 291 هـ . ق در دوره حکومت " یحیی بن اسحق " به خود یاری عرب اشعری میان شهر جدید اسلامی و شهر قدیم کمیدان بنا نهاده شد تا صدای مؤذن به هر دو شهر برسد.
جدار این مناره آجری ، ساده و فاقد تزیینات است . مناره با گذشت زمان فرسوده شد و قسمت هایی از آن فرو ریخت تا درسال 1191هـ . ق به وسیله یکی از امرای زند مرمت و مأذنه جدیدی در بالای آن ساخته شد. نمای کنونی از همین مرمت برجای مانده است . مناره اخیراً از سوی میراث فرهنگی استان قم مرمت شد .
راهروی این مناره در مسجد میدان کهنه قرار دارد . قبل از احداث مسجد ، مدخل مناره روی پشت بام مغازه ای قرار داشت که مسجد اکنون به جای آن بنا شده است.
 مصلای قدس
این مصلا با گنبد استیل ومساحت ده هزار متر مربع دارای بالکنی مخصوص خواهران به مساحت چهارهزارمتر مربع است. گنجایش مصلا ، وقت نماز 28 هزار نفر و هنگام تجمع بیش از 50 هزار نفراست .
  آرامگاه ها
آرامگاه مستوفی
مقبره پدر مستوفی الممالک یکی از رجال معروف عهد قاجار در ضلع شمال شرقی صحن عتیق حرم حضرت معصومه (س) قرا ردارد . این مقبره درسال 1345 هـ  . ق از طرف فتحعلی شاه قاجار تعمیر و ایوان آن تزیین شد. گچبری آرامگاه به صورت نفیس توسط " میرزا یوسف خان مستوفی " انجام گرفته است.
 آرامگاه علی بن بابویه قمی
آرامگاه " علی بن بابویه قمی " پدر " شیخ صدوق" – متوفی به سال 329 هـ . ق – مقابل شیخان قرار دارد. این بنا شامل قبه و بقعه ، ایوان و صحنی مشتمل برسه حجره است . بر فراز بقعه ، گنبدی شلجمی از آثار صفویه مشاهده می شود.
 آرامگاه پروین اعتصامی
پروین اعتصامی یکی از سرآمدان شعر معاصر و فرزند یوسف اعتصامی آشتیانی ( اعتصام الملک ) است . پروین در سال 1285 شمسی در تبریز متولد شد و از همان اوان کودکی زبان به شعر گشود . وی درعنفوان جوانی از برترین شاعران زمان خود بود. او زبان انگلیسی وعربی را به خوبی فراگرفته وفارغ التحصیل مدرسه ی آمریکا یی تهران بود . پروین اعتصامی در سال 1330 شمسی ، در سن 35 سالگی در تهران در گذشت و در یکی از حجره های صحن حضرت معصومه ( س) به خاک سپرده شد .
محوطه های تاریخی استان قم
قره تپه قمرود
در کتاب بررسی های باستان شناسی قمرود نوشته میر عابدین کابلی آمده است : منطقه مورد بررسی قمرود درشمال شرقی شهر قم واقع شده و از دهستان ها ی بخش مرکزی شهرستان قم محسوب می شود. مرکز آن روستای قمرود است که در 20 کیلومتری شهر قم واقع وازطریق جاده ی آسفالته با شهر ارتباط می یابد . منطقه شامل دو بخش است که به وسیله رودخانه قمرود یا اناربار به دو بخش تقسیم شده است . عموماً ساحل راست یا بخش شرقی را قمرود و بخش غربی را البرز می نامند .
در شمال منطقه مورد بررسی، رودخانه ساوه جریان دارد که از غرب وارد دشت قمرود می شود. در شمال شرق روستای ملک آباد ، دو رودخانه قم وساوه به هم متصل شده و رودخانه مسیله را به وجود می آورند. رودخانه قم فصلی است ولی ساوه اندک آبی دارد که درفصل تابستان حداکثر تا زیر پل اتوبان تهران – قم می رسد.
گروه باستان شناسی قمرود درسال 1367 نخستین گام را برای شناسایی منطقه برداشت . این برنامه در پنج سال در طی فصل پاییز یا بهار صورت گرفت ومنجر به شناسایی 93 اثر فرهنگی شد که کهن ترین آنها به دوره فرا پارینه سنگی وجدیدترینشان به عصر قاجار تعلق دارد . این آثار درمجموع عبارت اند از تپه ها، محوطه ها، قلعه ها ، کاروانسراها ، پل ها ، بندها و میل ها.
هرچند محوطه ها وآثار شناسایی شده در کل منطقه پراکنده است، ولی به دلیل موقعیت خاص جغراقیایی تمام منطقه درهمه دوره ها به طور یکسان ، مسکون نبوده است . درهمین بررسی ، گروه باستان شناسی توانست وضعیت محیط زیستی این بخش از سرزمین ایران را در طی حدود دوازده  هزار سال روشن سازد. بر این اساس دردوره پارینه سنگی پایانی ، منطقه البرز اگر نگوییم منطقه ای سکونتگاهی ، لااقل می توان ادعا کرد محل تردد مردمان بوده است . این امر به دور از ذهنیت هم نیست ،چون کناره ساوه رود جگن زار، همراه با درختان گز و دیگر درختچه های وحشی است. وجود آب و موقعیت طبیعی ، زیستگاه  مناسبی برا ی آبشخور حیوانات است . امروزه نیز به دلیل وجود حیوانات شکاری ، منطقه شکارگاه  تا اندازه ای تحت حفاظت است .
قمرود در دوران تاریخی مجدداً به وضعیت پیشین بر می گردد . این بارهم منطقه البرز طرف توجه قرار گرفته و جمعیت زیادی در آن مستقر می شود، ولی از اواخر دوره ساسانی نخستین حرکت ها برای استقرار دوباره  در سمت شرق آغاز می شود و روی قره تپه استقراری کم رنگ شکل می یابد . در دوره اسلامی این حرکت به نحو چشمگیری سرعت می گیرد و در قرون اولیه اسلامی جمعیت بالایی را پذیرا می شود، ولی از آن سو منطقه البرز به مرور خالی از جمعیت و کل آن منطقه شامل فقط دو روستای کوچک شده است .
البته این جمعیت وجنبش دیری نمی پاید، زیرا باز هم رودخانه قم با طغیان شدید هر آنچه را که هست به ویرانی می کشاند. ولی مسلماً دشت خالی از جمعیت نیست، چون با چند قلعه و محوطه از این زمان ، یعنی دوره صفوی روبه رو هستیم و سرانجام می بینیم که دردوره قاجاریه ، قمرود مجدداً رو به آبادانی نهاده است و امروزه هم یک قطب کشاورزی با اهمیت تلقی می شود.
اما منطقه البرز از اواخر دوره ساسانی به بعد دیگر آبادانی و ترقی به خود ندید و امروزه نیز فقط حاشیه غربی قمرود و اندکی از حاشیه جنوبی ساوه رود ادامه حیات می دهد و کشاورزی در آن رونق دارد، ضمن این که دامداری نیز دراین بخش تا اندازه ای درخور توجه است .
 تپه صرم
تپه صرم درحدود 15 کیلومتری جنوب شرقی جاده کاشان در بخش کهک حد فاصل میان راه روستای خورآباد وصرم قراردارد. این تپه پشته ای طبیعی از رسوبات شنی به طول 192، عرض 115 و ارتفاع 60/5 متر است که نزدیک محوطه استقراری شمشیرگاه قرار دارد.
با دریافت گزارش های مردمی در سال 1375 مبنی برتخریب بخشی از تپه توسط بولدوزر راه سازی ، توسط میراث فرهنگی استان ، عملیا ت راه سازی متوقف شد. در سال 1376 عملیات گمانه (چاهی که برای آزمایش قنات حفر می کنند ) زنی جهت مشخص نمودن وضعیت تپه و تعیین حریم آن آغاز گردید و تپه درسال 1378 در فهرست آثارملی کشور به ثبت رسید.
به علت حفاری های غیر مجاز درسال 1379 و به منظور نجات دادن بخشی از اشیا از خطر سرقت ، طرح حفا ری درسال1380 به تصویب ودر تاریخ 29/11/80 به مدت 26 روز فصل اول کاوش در تپه صرم توسط هیات باستان شناسی به سرپرستی "خسرو پور بخشده " به انجام رسید.
در این کاوش پنج کارگاه به ابعاد 5×5 متر در مرکز و چهار جهت اصلی تپه ایجاد و در ادامه به گورهای زیادی برخورد شد. این گورها دارای ساخت وساز خشتی به صورت توده هایی گاه انبوه است و تدقین در اطراف این توده ها  انجام شده است . در اطراف متوفی تعداد زیاد ی اشیا ی سفالی، مفرغی و گاه آهنی  یافت شد که در حقیقت براساس اعتقاد این مردمان به دنیای پس از مرگ صورت می گرفت . برای دفن اجساد از لحاظ نوع تدفین یا جهت آن، وضعیت خاصی مشاهد ه نشد.
اشیای به دست آمده در این تپه دارای تنوع خاصی است ؛ ظروف سفالی خاکستری رنگ لوله دار، لاوک ها (ظرف چوبین بزرگ و مدّور دارای لبه ای کوتاه ) ، لیوان ها ، فنجان ها و خمره ها و... اشیای فلزی مفرغی چون سرپیکان ، خنجر ، زیورآلات ، دستبند وحلقه از جمله اشیای ارزشمند این تپه است .
گورستان تاریخی تپه صرم با قدمت 3500 – 3200 سال از مهمترین محوطه های عصر آهن ایران و فرهنگ سفال خاکستری  ایران مرکزی است .
قم - مدرسه های علوم دینی    
مدرسه جهانگیر خان
این مدرسه که به نام مدرسه ناصری وجانی خان نیز معروف است ، درسمت شرق شهر قم در برابر درگاه مسجد جامع قرار دارد و از مدارس دوره صفویه است . مدرسه جهانگیری با وجود کوچکی از مدارس با سابقه است که بسیاری از فضلای قم از دانش آموختگان آن بودند.
مدرسه جهانگیرخان به دلیل نقشه چند ضلعی و سردر زیبا، از مدارس برجسته قم به شما رمی رود. این مدرسه یک بار در دوران صفوی از سوی مرحوم " جهانگیرخان " مدرس مدرسه امام اصفها ن تعمیر شد ، بار دیگر در دوره فتحعلی شاه و بعد دردوره ناصر الدین شاه به سال 1278 هـ . ق به وسیله " میرزا نصرالله خان مستوفی گرگانی " تعمیر ومرمت شد . به همین دلیل پس از آن گاهی به نام " مدرسه ناصری" از آن یاد شده است . آخرین بار در زمان حضرت آیت الله بروجرد ی به سال 1373 هـ . ق تعمیرات کلی درآن به عمل آمد، سنگ نبشته سر در ورودی مدرسه مؤید آن است.
مدرسه غیاثیه ( پامنار)
سردر و مناره های مدرسه غیاثیه نزدیک میدان کهنه شهر قم تنها بخش بازمانده از مدرسه عظیمی است که در سده هشتم هـ . ق دارای شهرت بسیار بود. سازه اصلی بنا از آجر با تزیینات گچی و تلفیق آجر و کاشی در مناره هاست.
سر دربه بلندی 12 و دهانه وپهنای هفت درچهار متر، به سوی شرق بنا شده ودر دو طرف آن برپایه های خارجی ایوان ، در هر سمت دوطاق نما – یکی پایین و دیگری بالای آن – برافراشته اند . در کمربند ایوان کتیبه ای سراسری وجود داشت که فرو ریخته و اثری از آن برجای نمانده است .
دو مناره بالای سردر به قطر 20/2 متر و بلندی 13 متر از بالای بام ( 25 متر از سطح زمین ) با پوشش آجری است که از پایین تا گلوگاه به نقشه شطرنجی لوزی در 19 ردیف ، با طرحی از کاشی فیروزه ای میان لوزی ها درکمر گاه و گلو گاه هر دو مناره ، و در بالا با کتیبه ای از کاشی خشتی آراسته شده است . در بالای کتیبه نقشه آجر چینی دگرگون گردیده و پس از چند ردیف ، سه ردیف مقرنس آجری به شکل کنگره در بالای مناره ها نمودار است . قسمتی از این مناره که چند سال پیش بر اثر زلزله تخریب شد ، توسط سازمان میراث فرهنگی استان قم تعمیر گردید.
تنها کتیبه  باقی مانده بر فراز مناره جنوبی از کاشی متعلق به دوره تیموری است. خوشبختانه تاریخ بنای مناره های درآن به این شکل باقی است : " فی ... سنه ثلاثین و ثمان مائه " .
از آنجا که در برابر این مدرسه حمامی وجود داشت که فردی به نام " غیاث الدین رضوی " – سرکشیک آستانه مقدس رضوی در زمان شاه اسماعیل صفوی – آن را وقف آستانه نموده بود، برخی این محوطه را به نام واقف آن نامیدند و پس از آن مدرسه به نام غیاثیه معروف شد.
این مدرسه را "شرفیه" نیز نامیده اند ؛ زیرا گویند این مدرسه به دستور " شرف الدین ابو طاهربن علی قمی " وزیر سلطان سنجر سلجوقی که برای اداره امور عراق به قم آمده بود، درسال 547 هـ . ق بنا شد .
این مدرسه که دارای مسجدی نیز بود، یکی از بزرگ ترین مدارس قم محسوب می شد و در زیر صحن آن برای رفاه حال طلاب واهل علم در فصل تابستان ، سردابی مجلل و وسیع نیز ساخته شده بود.
در طی زمان در اطراف این مدرسه ، قیصریه وچهار سوق نوبنیان قم ساخته شد وبه این ترتیب سر در ورودی مدرسه در بازار شرقی قرارگرفت . این مدرسه از مقصوره ی مسجد نیز دری به طرف قیصریه داشت وقسمتی از محوطه جنوبی آن نیز جزء خیابان آذر شده بود. مدرسه غیاثیه براثر سیل ، درسال 1045 هـ . ق ویران شد وتنها سر در ورودی ومنار های آن به جای ماند.
 مدرسه فیضیه
این مدرسه یکی از مشهورترین حوزه های علوم دینی جهان است . مدرسه فیضیه از نیمه ی نخست سده سیزدهم هـ . ق جایگزین " مدرسه آستانه " شد وبه اعتبار متون معتبر تاریخی ، از میانه ی سده ششم هـ. ق وجود داشت ود رعصر صفوی تجدید بنا شد . در این مدرسه در طول تاریخ طلاب زیادی ساکن بوده اند. می گویند حکیم وعارف مشهور" ملاحسن فیض کاشانی " نیزدر این مدرسه ساکن بوده و بعید نیست که نام مدرسه مأخوذ از نام او باشد.
بنای مدرسه چهار ایوانی است و دو طبقه با چهل حجره ی تحتانی متعلق به دوره قاجار وچهل حجره فوقانی متعلق به سده چهاردهم هـ . ق ( 1340هـ . ق ) است که به اهتمام حضرت آیت الله حائری یزدی بالای حجره های پیشین در گرداگرد میانسرا (حیا ط مرکزی ) بنا شد . قدیمی ترین بخش مدرسه ، ایوان جنوبی آن است که مزین به کاشی کاری های زیبای معرق ، متعلق به دوره صفوی است و سردر صحن عتیق آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) محسوب می شود. این بخش دارای تاریخ 929 هـ . ق است .
مدرسه حجتیه
یکی ازبزرگ ترین مدارس قم ، مدرسه حجتیه است که درسال 1366 هـ .ق بنای آن از سوی آیت الله " سید محمد حجت کوه کمری تبریزی " آغاز شد . مرقد ایشان نیز دراین مدرسه جای دارد. این مدرسه مخصوص طلاب غیر ایرانی است.
مدرسه رضویه
این مدرسه در خیابان طالقانی قراردارد و از قدیمی ترین مدارس شهر قم به شمار می رود . می گویند حضرت امام رضا(ع) در سفر خود از مدینه به مرو از قم گذر فرموده ودر اینجا فرود آمده اند.
مدرسه دارالشفاء
 مدرسه دارالشفاء که متصل به مدرسه فیضیه است ، دراوایل دوره قاجاریه تأسیس شد . این مدرسه ابتدا به نام مدرسه فتحعلی شاه خوانده می شد تا آن که در سال 1307 هـ . ق کامران میرزای قاجار سر در آن را تجدید کرد وحجره های آن را به دست تعمیر سپرد . از آن زمان این مدرسه دارالشفاء نام گرفته است . این مدرسه  به علت فرسودگی زیاد بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به کلی تخریب و تجدید بنا شد . این مکان دویست حجره و یک سالن نمایش مجهز برای بر گزاری گردهمایی دارد.
مدرسه ستیه
مدرسه ستیه واقع درمیدان میرشهر قم جایگاه عبادت حضرت معصومه ( س) بود و اکنون عبادتگاه ایشان به طرز جالبی بنا شده است. در اطراف این مدرسه حجره هایی برای طلاب علوم دینی ساخته شده است.   
مدرسه حضرت آیت الله گلپایگانی
این مدرسه درخیابان آیت الله مرعشی روبه روی مدفن شهدای آزادی خرمشهر قرار دارد. مهم ترین درس های حوزه علمیه شهر قم دراین مکان برگزار می شود.
مدرسه معصومیه
این مدرسه در سال 1360 شمسی از بودجه آستانه مقدسه حضرت معصومه ( س) با وسعت 15000 متر مربع و زیربنای 28000 متر مربع احداث شد ودرسال 1368 شمسی مورد بهره برداری قرار گرفت . مدرسه معصومیه دارای سالن اجتماعات ومسجدی بزرگ است.
بازار قم
بازار قم با مجموعه ای از راسته ، چهار سوق ، سرا و تیمچه ، جزیی از بافت قدیم شهر قم به شمار می رود . این مجموعه شامل دو راسته ی سر پوشیده با پوشش گنبدی است . سرپوشیده بودن بازار یک سو به سنت معماری بازار باز می گردد وازسوی دیگر به خاطر گرمای شدید تابستان و سرمای شدید زمستان وناشی از هوای کویری قم است .
تهویه و نور رسانی بازار از طریق در یچه هایی که در پوشش گنبدی آن تعبیه شده صورت می گیرد. این دریچه ها در بالای گنبد به شکل دایره و در دو طرف آن قرار دارند و به شکل قلب مشاهده می شوند . ترکیب نوری که از سقف می تابد وحجم گنبدی سقف ، فضایی دلنشین به وجود می آورد.
مصالح ساختمانی مورد استفاده در بازار قم با توجه به امکانات محیطی از خشت، آجر، گل وسنگ فراهم آمده است .
علاوه بر بخش سرپوشیده ، بازار قم دارای سراهایی نیزاست که مجتمع تجاری بدون سقف هستند و معمولاً به تجارت عمده می پردازند. این سراها در حقیقت همان کاروانسراهای دیروز هستند و شمار و وسعت آنها نشان دهنده اهمیت اقتصادی آنها است.
بخش های وسیعی از بازار قم یعنی بازار کهنه در دوران صفویه و در پیرامون مسجد جامع بنا شد و تا پایان دوره قاجاریه بناهایی که بدان نیاز بود درآن جای گرفت . در دوران ناصرالدین شاه بازار قم روبه گسترش نهاد و " بازارنو" احداث شد ودر دو سوی این راسته نو، بناها ی تازه ای مثل تیمچه بزرگ ساخته شد . درسال های نخست دوره پهلوی نیز برمبنای ضرورت های تجاری موجود، بخش هایی به بازار نو افزوده شد.
این بازار ابتدا به صورت خطی و به شکل یک پارچه ساخته شد وازمیدان کهنه تا پل علیخانی ادامه داشت . بازارقم تیمچه ها ، سراها و... دیگری را هم در بر می گرفت . حدود پنجاه سال پیش به موازات توسعه شهر قم و به دلیل احداث خیابان های جدید، بازار به چند بخش تقسیم شد وقسمت هایی از آن برای همیشه از میان رفت . درحال حاضر از بازار قدیم قم ، دوبخش " بازار کهنه " و" بازار نو" برجای مانده که هر کدام از این بازارها حدود یک کیلومتر طول دارد. مساجد موجود در بازار قم با توجه به مقدم بودن وظایف مذهبی مسلمانان بر دیگر امور، کاربری خود را ازگذشته های دور تاکنون حفظ کرده اند. علاوه برمسجد جامع که نزدیک بازار کهنه قرا ر دارد، در بازارکهنه ونو تعدادی مسجد بزرگ و کوچک با فاصله های اندک برای تأمین نیازهای معنوی کسبه و بازاریان و مشتریان و ساکنان اطراف بازار وجود دارد تا با شنیدن بانگ اذان در کوتاه ترین زمان به ادای نماز بپردازند.
اساساً مسجد در بازار قم به عنوان معبری برای وارد شوندگان مطرح است تا با ذکر و یاد خدا وارد بازار شوند و هنگام نماز، یاد خداوند آنها را از کم فروشی ، تقلب وبی عدالتی باز دارد. همین امر موجب حضور توام بازار ومسجد طی قرون متمادی شده است. مسجد روابط روحی و معنوی حیات اجتماعی را تأمین می کند و بازار،  روابط اقتصادی جامعه را حیات می بخشد.
مساجد موجود در بازار قم عبارت اند از : مسجد مسگرها ، مسجد ملا جعفر ، مسجد امام حسین (ع) ، و دو مسجد بدون نام دیگر در بازار نو و مسجد نجارها ، مسجد رضویه ، مسجد میدان کهنه ( پامنار) و دو مسجد نماز خانه ای در بازار کهنه.
درنتیجه ی تحولات اجتماعی – اقتصادی دهه های اخیر، به تدریج  کالبد سنتی بازار متحول شده و فضاهای جدید و آراسته ، بافت سنتی بازار را برهم زد ه است . در بازار نو سه پاساژ" قائم "، " حجت " و" بوعلی سینا " جایگزین بخش هایی از بناهای قدیمی شده اند.
بازار کهنه
در دو سوی بازار کهنه هسته ی اولیه شهر قم یعنی محله ی " عربستان " و محله ی " لب چال " قرار دارد . کوچه عربستان که محله عربستان حول آن شکل گرفته ، از دروازه  ری آغاز ودر محل بازار نو به گذر " عشقعلی " ختم می شود. این کوچه به احتمال یقین همان راه عراق واین محله نخستین قرار گاه مسلمانان بوده است . این بازار سرپوشیده که از خیابان 45 متری عمار یاسر شروع شده و به میدان کهنه نزدیک خیابان طالقانی ختم می شود ، امروزه بیشتر به کارگاه ها اختصاص یافته است.
طول راسته ی بازار کهنه حدود یک کیلومتراست و خانه های مسکونی درمیان آن وجود ندارد. سقف این بازار از پوشش گنبدی ساخته شده است . این بازار دارای یک سرای بدون نام و سرایی به نام کاروانسرای ملا حسین است .
در قسمت انتهایی بازار کهنه ، میدانگاهی مستطیل شکل قرا ر دارد که به نام " میدان کهنه " ، معروف و فضایی بازاست که دورتا دورآن را مغازه های مختلف در بر گرفته است . در وسط این میدان ، دست فروشان به فروش میوه وتره بار مشغول اند . این قسمت دارای سقف کاذبی است که توسط دست فروشان ایجاد شده است . در " میدان کهنه"  مسجدی هم به همین نام وجود دارد که دارای برجی تاریخی است.
بازار نو
این بازار سرپوشیده شامل بازار مسگرها ، کفاش ها، راسته بازار و بازارچه حسین آباد است. این بازار ازسوی بازار مسگرها به خیابان 19 دی واز سمت بازارچه حسین آباد به خیابان طالقانی راه می یابد . یک قسمت ازاین بازار به دلیل احداث خیابان از آن جدا شده وخود به بازار نوشهرت یافته است . درخیابان آستانه و خیابان آیت الله نجفی مرعشی ( ارم ) دیگر ورودی های بازار نو قرار دارد. بازار مسگرها تا چهار سوق ادامه می یابد واز آن پس " راسته بازار" و انتهای آن را " بازار چه حسین آباد " می نامند . در اواسط این بازارچه میدانگاهی بدون سقف وجود دارد که محل خرید وفروش تره بار است.
طول راسته ی بازار حدود یک کیلو متر و عرض آن به شش متر می رسد . کوچه ها ی تنگ مسکونی با محورهای فرعی به عرض دو تا سه متر به بازار پیوسته اند. این قسمت از بازار یک  طبقه است اما داخل حجره ها یک نیم طبقه برای انبار کالا ساخته شده است . درمیان راسته بازار نو نیز خانه های مسکونی وجود ندارد.
سقف راسته بازار شامل چهار نیم طاق و 78 طاق گنبدی و ارتفاع آن حدود شش متر است که به صورت یک ردیف گنبد مشاهده می شود. ابتدای کوچه ها ی حاشیه ی بازار به هنگام پیوستن به راسته بازارنیز طاق بندی شده است.
بیشتر سراهای بازار قم در بازار نو و در جنوب راسته ی بازارنو قراردارند . نام این سراها اغلب از نام کالایی که در آن معامله می شد و یا از نام بینانگذار آنها گرفته شده است . سرای بناها ، سرای صدراعظم ، سرای همدانی ها ، سرای حاج عسگرخان ، سرای حاج عباسقلی ، سرای بلیتی ها و سرای حاج میرزا از جمله این سراها هستند.
سراها یک راسته ی فرعی دارند که در دوسوی آن مغازه ها ساخته شده و "دالون" نامیده می شوند. دالون بیشتر در مدخل سرا مشاهده می شود . این بخش از نظر هیاهو، خلوت تر از راسته ها ی اصلی بازاراست و نسبت به سقف بازار از ارتفاع کمتری برخوردار است .
بازار نو دارای یک چهار سوق است؛ از بازار مسگرها به اولین تقاطع که برسیم چهارسوق مشهود است . با ورود به چهار سوق ، در مقابل ، سه راه بازار دیده  می شود که در سمت راست آن بازار کفاش ها جای دارد . رو به روی بازار کفاش ها سرای بناها جای دارد. چهار سوق هشت طاق گنبدی دارد. بالای هر طاق یک دریچه ی دایره شکل و طرفین هر طاق ، دو دریچه به شکل قلب وجود دارد. چهار سوق دیگر بازار نو، بازار کفاش ها است که به موازات بازار مسگرها قرار دارد. این چهار سوق به خیابان  19 دی منتهی می شود ودرمقابل سرای بناها واقع است. این بازار دارای 11 طاق گنبدی شکل و یک نیم طاق است که در وسط هرکدام ، یک دریچه ی دایره شکل و در طرفین آن دو دریچه به شکل قلب ساخته شده است .
تیمچه بزرگ قم
تیمچه بزرگ بازار قم درسمت شمال راسته بازار نو، یکی ا ز سه تیمچه ی شهر قم است . این بنا از آثار ارزشمند هنر معماری دوران اسلامی ایران است که توسط هنرمند برجسته عصر ناصری ، استاد " حسن قمی " مشهور به " معمارباشی" در سال 1301 هـ . ق طراحی و اجرا شد . بانی بنا مرحوم حاج سید محمود طباطبایی تاجر بزرگ قم وپدرمرحوم حاج آقا حسین طباطبایی قمی است. دو تیمچه دیگر این بازار سال ها پیش هنگام احداث خیابان های جدید شهر قم از میان رفت . این دو تیمچه از تیمچه اصلی کوچک تر بودند و وجه تسمیه تیمچه بزرگ به همین امر باز می گردد.
این بنا از نظر وسعت ، هنر معماری و تزیینات ، ازجمله بناها ی منحصر به فرد به شمار می رود. تیمچه بزرگ قم متشکل از بنایی با دوطبقه بالا با 12 غرفه دارای اُرسی های زیباست که بیشتر آنها از بین رفته اند . بالای حجره ها در زوایا مقرنس گچی مشاهده می شود.
سقف تیمچه سه چشمه است که قسمت وسطی به دهانه 15 متر وارتفاع 15 متر دارای دو پوشش است . طول این بخش 28 متر وبدون ستون است . چشمه ی میانی با بلندی و دهانه ی 15 متر دارای پوشش آجری ظریف و آراسته با مقرنس گچی درزوایا است . گنبد از نوع عرق چینی و پوشش زیرآن شمسه کاری با اسلوب رسمی بند ی و یزدی بندی است . دراین پوشش ها همچنین روزنه هایی برای تأمین روشنایی داخل بنا در نظر گرفته شده است .
جغرافیای استان قم
استان قم با وسعتى در حدود11238 کیلومتر مربع در بخش مرکزى ایران واقع شده است. این استان از طرف شمال به استان تهران، از شرق به استان سمنان، و از جنوب به استان اصفهان و از طرف جنوب غربى تا شمال غربى به استان مرکزى محدود مى گردد.
این استان کمتر از یک درصد کل مساحت کشور، بیست و هشتمین و در واقع کوچکترین استان کشور محسوب مى شود. ارتفاع مرکز شهرستان از سطح دریا928 متر و ارتفاع بلندترین نقطه استان در مناطق کوهستانى،(کوه ولیجا) با 3330 متر ارتفاع و پست ترین نقطه آن در حاشیه دریاچه نمک قم حدود 700 متر است.
جمعیت فعال استان قریب به یک میلیون نفر تخمین زده مى شود. استان قم از نظر تقسیمات کشورى در سال 1379 داراى یک شهرستان، 4 بخش، 5 شهر و 9 دهستان و 936 آبادى بوده که از این تعداد 356 آبادى داراى سکنه و 580 آبادى بدون سکنه بوده است.
تاریخ قم
طبق بعضى از شواهد و مدارک تاریخى، شهر قم پیش از ظهور اسلام وجود داشته و از شهرهاى آباد ایران بوده است و بناى آن را به تهمورث یکى از پادشاهان پیشدادى نسبت داده اند، در مقابل، بسیارى از مورخان آن را یک شهرتازه ساز و از آثار قرن اول هجرى مى دانند.
قدیمى ترین منبعى که قم را از شهرهاى مستحدثه اسلامى معرفى کرده سفرنامه منسوب به ابى دلف است.
این منطقه را در« دوران باستان » براوستان مى گفتند و حوزه روستایى آن کمیدان و مرکز روستا را به نام (کم) مى خواندند. در قرن اول اسلامى نیز این شهر به نام (کم) معروف بوده و از توابع اصفهان به شمار مى آمد. شهر قم در سال 23 هجرى قمرى به دست لشگر اسلام فتح شد و اسلام در آن جا به گونه اى نفوذ پیدا کرد که به سرعت مردم به مذهب تشیع علوى متمایل گردیدند.
از سال 94 هجرى اشعرى ها به قم آمدند و در آبادانى آن تلاش فراوان کردند و از سال 142 هجرى از دادن خراج به خلفاى دوران امتناع کردند و از آن تاریخ، قم به صورت یک سرزمین نیمه خودمختار در حکومت اسلام در آمد، در سال 189 هجرى قم از اصفهان جدا گردید و به صورت شهر مستقلى جدا گردید و به صورت شهر مستقلى درآمد و جایگاه پرورش دانشمندان و فقیهان شیعى شد.
بعد از دفن حضرت معصومه (سلام الله علیها) قم رونقى بسزا یافت و پناهگاه مطمئنى براى دوستان اهل بیت (ع) و شیعیان گردید. از آن زمان به بعد مردم به تدریج منازل خود را به مدفن حضرت معصومه (سلام الله علیها) نزدیک کردند تا از زیارت قبر ایشان بهده مند گردند. همچنین علماء و دانشمندان زیارى در جوار کریمه اهل بیت (س) پرورش یافتند و به نشر و گسترش اسلام پرداختند.
در طول قرون و اعصار، شهر مقدس و مذهبى قم، صدمات جبران ناپذیرى از طرف ستمگران بر جان خریده و در حملات متعددى این شهدر ویران گشت و مردم آن قتل عام گردیدند. این ظلم و ستم در قرن اخیر هم به دست رضاخان و فرزندش ادامه پیدا کرد، تا این که با شروع نهضت اسلامى به رهبرى امام خمینى (ره) روح دیگرى در کالبد شهر قم دمیدن گرفت و این شهر بهیکى از مراکز مهم پایه گذارى انقلاب اسالمى مبدل گشت. قیام مردم قم در 19 دى سال 1357 سند افتخارى براى این شهر در تاریخ مى باشد. پس از پیروزى انقلاب نیز با شروع جنگ تحمیلى، این شهر با تقدیم حدود 5200 شهید و 7600 جانباز نقش خود را در دفاع مقدس ایفا نمود و هم اکنون در این برهه از زمان با رهبرى حضرت آیت الله خامنه اى (دام ظله) همچنان محکم و استوار در مقابل تهاجم فرهنگى دشمنان داخلى و خارجى ساکت نخواهد نشست و با امید به لطف الهى تلاش خواهد کرد تا زمینه ساز ظهور یگانه منجى عالم بشریت حضرت ولى عصر (عج) گردد. ان شاء الله.
کلیه حقوق این پورتال متعلق به وزارت امور اقتصادی و دارایی می باشد
^